Melih Can Şenol

Tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’nin de pek çok bölgesinde çevre problemleri gözle görülür bir biçimde ortada. Bu kapsamda özellikle Marmara Denizi, müsilaj ve alg patlaması gibi sorunlarla sık sık gündeme gelmeye devam ediyor. İzmit Körfezi de doğal olarak bu daire içerisinde kendi payına düşeni alıyor. Son 2 ay içerisinde İzmit Körfezi’nde hem müsilaj hem de alg patlaması görüldü. Üstelik bu sorunlar maalesef yalnızca suyun yüzeyinde göründüğü zaman gündeme gelse de Marmara Denizi’nin dibi bizler görmesek de müsilaj ile kaplanmış durumda. Tüm bunlar yetmezmiş gibi bir de kuraklık problemiyle karşı karşıyayız.

Marmara Denizi, ciddi bir kirlilik baskısı altında. Bir rutin haline gelen alg patlamalarıyla, gerekli şartlar oluştuğunda deniz tabanından kalkarak deniz yüzeyini kaplayan müsilajla burada bir sorun var diyor. Karşılaşılan bu iki sorunun da müsebbibi özellikle evsel atıksulardan kaynaklanan azot ve fosfor. Peki son dönemlerde Kocaeli’nin önemli gündemlerinden birisi olan ileri biyolojik arıtma tesisleriyle bu azot ve fosforu arıtmak ne kadar mümkün? Sanayi kenti olarak anılan -bir yönüyle tercih edilen- Kocaeli’de sanayinin bu konudaki rolü ne?

Marmara Denizi’nde yaşanan çevre sorunlarıyla ilgili öncelikle sanayinin rolüne değinmek istiyorum. Doğrudan sanayiyi suçlayarak bu işin içinden çıkılamaz. Çünkü sanayi “vazgeçelim” diyebileceğimiz bir şey değil. Geçtiğimiz günlerde düzenlenen Şehabettin Bilgisu Çevre Ödülleri töreninde Kocaeli Sanayi Odası Başkanı Ayhan Zeytinoğlu’da bu konuya değinerek, Kocaeli’ de Kocaeli’de çevre koruma önlemleri kapsamında sanayi kuruluşları tarafından yapılan yatırımlara ve alınan önlemlere değindi. Ardından da “Tüm bu çabalara ve uygulamalara rağmen, ne yazık ki yalnızca sanayicilerimiz suçlanıyor. Bizi en çok üzen ise, çevre kirliliğinin tüm sorumluluğunun haksız biçimde tamamen sanayicilere yüklenmesidir” dedi. Zeytinoğlu’nun bu ifadeleri sanayici ölçeğinden bakıldığında doğru. Fakat biraz daha geri çekilip baktığımızda sanayinin tek başına bir şey olmadığını aynı zaman da nüfus anlamına geldiğini net bir biçimde görebiliriz. Yani hızlı sanayileşme ve buna bağlı olarak kentlerin nüfusunun sürekli artması bizi bu duruma getirdi. Zeytinoğlu konuşmasının devamında kürsel ısınmaya dikkat çekerek “Dünya ısısının 1 derece yukarı ya da aşağı hareketi 150 bin yılda olabileceği hesaplanıyor. Biz bunu maalesef 150 yılda yaptık” ifadelerine yer verdi. Dünyanın son 150 yılının en başat unsuru sanayi değil mi? Şunu tekrar dile getirmek istiyorum; sanayiden vazgeçelim gibi absürt bir şey söylemiyorum. Plansız bir şekilde, büyüme hırsıyla sanayileşme ve kentlerin nüfuslarının kontrolsüz bir şekilde artmasına dikkat çekiyorum.

Bir süredir Kocaeli Üniversitesi öğretim üyeleriyle, Akademik Bakış adlı bir röportaj serisini sürdürüyorum. Bu röportajların konularını bazen ben bazen ise gündem belirliyor. Yeri geliyor Kocaeli özelindeki bir sorun yahut ihtiyaç; yeri geliyor çok daha genel konular oluyor bunlar. Fakat bu konular arasında özellikle çevre sorunları büyük bir yer tutuyor. Açıkça ifade etmeliyim ki bu durum aslında çok da bilinçli bir yönelim olmadı benim için. Yani öyle çevre aktivisti olduğum sanılmasın. Ancak gündelik siyasetin abesliği ve vasatlığı içerisinde birçok saçmalığın benim için normalleşmemesi için gerçek sorunlara yönelme arzusu beni bu yöne itti diyebilirim.

Her gün farklı yerde aynı şeyleri tekrarlayan insanları takip etmek, niyet okumaya çalışmak ve yalana yalan diyemeden bir hayat yaşamak, insan zekasının kıvrımlarını bir düzlüğe mahkûm edebilir. Ayrıca insanın alışkanlıklardan yapılmış bir canlı olduğunu göz önünde bulundurursak, ahlâkî çözülmeden söz etmiyorum bile. Bu topluluklar içerisinde “torpil” meselesinin kültür haline gelmiş olması yeterince açık ve güçlü bir örnek. Sürekli olarak “ben de buradayım, ben de” demek gibi bir narsisizm ve “dava” yüceltmesiyle kendi megalomanisini yaratan bir kitle. —Haklı çıkmaya görsün, şeytana rahmet okutur— Her konu hakkında kendisinde konuşma hakkı buluyor ve zorunluluk hissediyor. Çünkü; “ben de buradayım”.

Çevre sorunlarını sürekli olarak bu kişilerden dinliyoruz. Dinliyoruz fakat soru sorulamıyor. Her şeyin söyledikleri şekilde kabul edilmesi gibi hayli tuhaf isteklere sahipler. Oldukça “vakur” bir biçimde çevre konularının siyasi bir mesele haline getirilmemesi gerektiğini yine kendileri söylüyor. —Bunu da onlar söylüyor— Ama tabi ne de olsa yapılanların halka anlatılması gerekiyor(!) Fakat hangi halk? Söylem biçimine bakılırsa, bu gruplar için halk; bireylerden oluşmayan soyut bir kavram. Toplum değil topluluk. Kendi sadık toplulukları.

Yetişkin bir kadın bedeninde, bir çocuğun beyni… Yönetmen Yorgos Lantimos, Poor Things (Zavallılar, 2023) filmiyle, ahlâk şövalyesini zırhının içerisinde eritecek bileşeni bulmuş. Buyuranı olmayan buyruklar, ancak “güçsüzler” tarafından kolayca reddedilebilir. Bu sebeple, toplumsal değerler tarafından şekillendirilmemiş olan bu sihirli bileşen tüm soruları sorabilecek güce sahip.

Eğer toplumsal ahlâkın yargılardan rahatsızlığımızı dile getirirken içten içe bir ikiyüzlülük yapmıyorsak; “Ahlâk değerlerinin bir eleştirisine zorunluyuz; değerlerin kendilerinin değeri öncelikle sorgulanmalı-…” (Ahlâkın Soy Kütüğü, Friedrich Wilhelm Nietzsche) Peki bunu kim yapabilir? Bize yol gösterici bir pusula gerek. Deliliğin doruklarında, Dionysos’un şarkısına ayak uydurabilecek, çılgınca bir neşe… Bu niteliklere ancak bir çocuk sahip olabilir. Fakat bedensel zayıflığı buna müsaade etmez. Yetişkin bir kadın ise muhtemelen çoktan bir ahlâk devesi haline gelmiştir. Üstelik pek çok kadının tek damla kanı akıtılmadan nasıl öldürüldüğünü biliyorum. Lantimos bu düğümü, bir kadın ile bir çocuğu birleştirerek çözüyor. İki zayıfın birleşiminden doğan pervasız karakter, hayli ciddi, hiç gülmeyen babanın karşısında delice kahkahalar atabilir.

İşte Bella böyle bir karakter olarak çıkıyor karşımıza. Kendi annesinin bedeninde yaşayan bir çocuk... Bir insanın zaman içinde geçirdiği tüm değişimleri ve gelişim evrelerini gösteriyor bize. Köksüz, kendinden müteşekkil bir insanın çırılçıplak görünümünü sunuyor. Ayrıca Bella, çıktığı yolculukla bir pusula gibi değerlerin yeniden değerlendirilmesinin yolunu gösterirken insan için trajedinin kaçılması gereken bir şey değil yaşanması gerektiğini haykırıyor.

Nihilizm kavramı, popüler kültür içerisinde oldukça hırpalanmış bir kavram. Gerek fonetiğinin kişilerde yarattığı gizem duygusundan olsun gerekse “derin görünmek için suyun bulandırılmasından” dolayı konuya ilişkin hiçbir çalışması olmayıp, nihilizm kavramdan çokça etkilenen kişiler gördüm. Hatta koluna dövme yaptıranı da… Kavrama böyle yaklaşılmasında, Türkçede “hiççilik” olarak karşılanmasının da etkisinin olduğunu düşünüyorum. Psikolojik olarak hiçlik duygusunun, güvenilir bir kaynaktan doğrulanmasının, onay duygusunun dışavurumu belki. Aslında nihilizm kavramının psikolojik bir durum olduğu doğru fakat bu kavram aynı zamanda tarihsel süreç içerisindeki insanı anlamanın da önemli bir anahtarı.

Nedir sorusu, sorulabilecek en zor sorudur. Bu sebeple Nietzsche bağlamında nihilizm kavramına göz atarken her zaman bir başka yorumun kapısını açık bırakıyorum. Öncelikle, nihilizmin en temel tanımı şudur: En büyük değerlerin, kendi öz-değerlerini düşürmesi ve “neden?” sorusuna cevap bulunamamasıdır (G.İ). Nietzsche’ye göre tanrının ölümüyle birlikte oluşan değerler boşluğu nedeniyle, artık insan nihilizme karşı savunmasız bir konumdadır. ‘Neden’ sorusuna cevap veren tanrının yitirilmesi, nihilizmin ortaya çıkışı anlamına gelmektedir. Buna göre nihilizm, değer, anlam ve isteklerin kökten reddedilişi ve “neden” sorusuna cevap verilememesidir. Yani nihilizm, değerlerini yitirmek suretiyle, öz-değerini yitiren insanın amaçsızlığı ve isteklerinin zemininin kayıp gitmesini ifade etmektedir.

"Neyim ben, bu olanlar ne, ya kimdir tüketen isteklerimiTüketen kim. Hani görmeden daha, sezmeden herşeyin bittiğiniAma ne zaman saçları kurularken çok eski bir alışkanlıklaÇökerken üstümüze bir sözün, bir gümüş kupanın o sebepsiz inceliğiAnsızın bir ürperişte: bitti mi herşey bitti miYoo, hayır! öyleyse kimdir tüketen isteklerimi" Ne Gelir Elimizden İnsan Olmaktan Başka, Edip Cansever.

“Onu öldürdük — ben ve sizler! Hepimiz onun katiliyiz.” Şen Bilim, Friedrich Wilhelm Nietzsche.

Hepimiz suç ortağıyız. Kimse kendini aklamaya çalışmasın. Kulağıma değen çığlığı yalnızca ben duyuyor olamam. İyi ama ne bir tören ne de bir yakarış, hiçbiri olmadı. Ağıtlar yakılmadı, dizler dövülmedi. Öldüğüne sevinilen bir baba mı yoksa? Bazı ölümler pek âlâ memnun edebilir insanı. Bu da onlardan biri mi? Nihayetinde bir şey aranmıyorsa kayıp değildir. Fakat biz arıyoruz da… Peki bu vaktinden önce atılmış çığlık neyi haber veriyor bize? Her şartta ürpertici bir şey bu. Grameri bozuyor, allak bullak ediyor zihinleri. İçindeki ağaçları eze eze yürüyor orman. Gece yastığıma tükürüyor, bulandırmak için uykumu. O halde dönülecek tek mabede -alaycı ve ciddi, umursamaz ve tapınan- kendimize dönelim.

Şimdi ağıtlar gerek bize, diz dövmeler, baş vurmalar

Güç istenci kavramı, Nietzsche felsefesinin en önemli ve aynı zamanda en karmaşık kavramlarından birisi olarak karşımıza çıkıyor. Çünkü Nietzsche, güç istenci kavramıyla yalnızca insan ilişkilerine, edimlerine değil tüm canlılığa yönelik bir bakış sunuyor. Nietzsche, dünyanın güç istencinden başka bir şey olmadığını ve ilişkilerin de yalnızca birer güç mücadelesi olduğunu söylüyor. Yani güç istenci kavramı dünyaya ilişkin yapılan oldukça cesur bir yorum. Çünkü Nietzsche bu kavramla; dünyada sadece ama sadece güç istenci olduğunu ve bundan başka da hiçbir şey olmadığını söyler.

Nietzsche’ye göre dünya, güçler arasındaki mücadeleden ibarettir. İster parça olarak güç isterse bir araya gelen güç odakları olsun, bunlar arasındaki kesintisiz mücadeledir. Çünkü her şey sürekli olarak gücünü artırma çabası içerisindedir. Buradaki önemli nokta, güç artışının ancak diğer güçler pahasına sağlanabilir oluşudur. “Başka bir deyişle, bir güç artışı, diğer güç odaklarının özümsenmesi, ele geçirilmesi ve egemenlik altına alınması yoluyla gerçekleşir. Dolayısıyla, dünyada sürüp giden bir güç mücadelesi vardır.” (Soner Soysal, Güç İstenci ve Yorum) Nietzsche’ye göre kesintisiz bir şekilde süregiden bu mücadelenin sonucunda, dünyada tıpkı güç mücadelesinde olduğu kesintisiz bir akış ve değişim halindedir. Güç odakları, birbirleriyle olan mücadeleleri sırasında değişmekte ve bu değişime bağlı olarak dünya da değişmektedir. Bu nedenle Nietzsche, dünyayı varlık değil oluş dünyası olarak tanımlar. Fakat güç için mücadele etmek, güce yönelmek ve istemek, güç odağının sahip olduğu bir şey değil, doğrudan doğruya, ona içkin olan bir niteliktir. Yani güç istenci, yaşamın tümünde aktif olan fakat sahip olunmayan bizzat “o” olanı ifade eder.

Nietzsche, güç istencini yaşamın temel ilkesi olarak görür. Organik – inorganik her şey bir güç istencidir. Nietzsche’ye göre bu güç istenci insan yaşamında kendisini şu şekilde gösterir: “Bize en aşina olan biçim olarak yaşam, aslında güç toplama istencidir; yaşamın tüm süreçleri buna bağlıdır: Hiçbir şey kendini korumak istemez, her şey eklenecek ve toplanacaktır. Yaşam, azami güç duygusu için çaba gösteren özel bir durumdur (buna dayanan hipotezler varlık karakterinin tamamı için geçerlidir); aslında daha fazla güç için çaba göstermektedir; çaba göstermek, güç için çaba göstermekten başka bir şey değildir; en temel ve en içsel şey hala bu istençtir.” Alexander Nehamas’a göre güç istencinin, yaşam içerisindeki konumu; “…kişinin kendi dünya görüşünü ve kendi değerlerini tam da başkalarının yaşadığı ve sarıldığı dünya ve değerler haline getirme becerisinde…” belirginleşir. Nehamas’ın dikkat çektiği bu beceri, insanın sahip olduğu tek yalın gerçek olan içgüdüleri sayesinde gerçekleşir. Burada bahsi geçen “içgüdü” özbilinçsizce ve açık bir biçimde farkında olunmayan davranışları işaret eder. İçgüdülerin Nietzsche düşüncesi için önemi, düşünme ediminin, güdüler arası ilişkiyle var olmasından kaynaklanır. Nietzsche için bu durum, güç istencinin, dolaysız bir şekilde yaşamın kendisi olduğuna yönelik ifadeyi mümkün kılar.

“Din-ü millet sorar isen, âşıklara din ne hacet

Âşık kişi harap olur, harap bilmez din diyanet” Yunus Emre

Geçtiğimiz günlerde Diyanet İşleri Başkanlığı’na ilişkin birtakım düzenlemeler öngören kanun teklifi kabul edildi. Buna göre ‘İslam dininin temel nitelikleri açısından sakıncalı olduğu kurul tarafından tespit edilen mealler’ Din İşleri Yüksek Kurulu tarafından toplatılıp imha edilebilecek. Bu karar, öyle tarihin karanlık dönemlerinde, gizli kapılar ardında değil yaz ortasında, gündüzün alındı. Avrupa dendiği vakit, Orta Çağ karanlığından, engizisyon mahkemelerinden, yakılan kitaplardan söz eden geleneksel bilinç; kafasını tarihin kumlarına gömmeye devam ediyor.

“Türkiye'nin doğurganlık hızı tarihimizde ilk kez 1,48'e gerilemiş durumda. Bu, bir felaket. Bu rakam, kritik eşik olan 2,1'in çok altında bir seviyedir. İster iktidar ister muhalefet olsun hiç kimse buna kayıtsız kalamaz.” Recep Tayyip Erdoğan

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, doğurganlık hızındaki düşüşü felaket olarak tanımlaması, muhafazakâr, milliyetçi ve gelenekçi yaklaşımın doğal bir yansıması. Oysa çağdaş kaygılarla dünyaya baktığımızda kesinlikle Erdoğan kadar kesin konuşamayız. Çünkü biliyoruz ki tüm çevre sorunlarının temelinde aşırı nüfus yatıyor. Çok basit bir akıl yürütmeyle, sınırları olan bir yerin -mekân- sınırlı sayıda unsuru barındırabileceği sonucuna ulaşabiliriz. Nasıl ki Erdoğan, doğurganlık hızındaki düşüşü felaket olarak tanımlıyorsa ben de soruna asla gerçekçi bir perspektiften bakılmamasına felaket diyorum.

Maalesef Erdoğan’ın, doğurganlık hızına yönelik ifadelerine yönelik yapılan eleştiriler kısır bir ekonomi eleştirisinden öteye geçmiyor. Oysa -eğer bu bir sorunsa- sorunun ekonomik olmadığı açık seçik ortada duruyor. Doğurganlık hızındaki dramatik düşüşün sebebini ekonomiyle açıklamaya çalışmak, fazlasıyla kestirme bir yaklaşım. Türkiye’nin doğurganlık hızının çok daha yüksek oranlara sahip olduğunda ekonominin hiç de iyi olduğu söylenemez. Ayrıca günümüzde doğurganlık hızının en yüksek olduğu ülkeler fevkalade fakir olmasına karşın doğurganlık hızının en düşük olduğu ülkeler en zengin ülkeler olarak karşımıza çıkıyor.

Düşünce tarihinde ‘muallim-i evvel’ yani ‘ilk öğretmen’ olarak anılan Aristoteles’in Metafizik adlı eseri “Bütün insanlar doğal olarak bilmek isterler” cümlesiyle başlar. Yani her bilinç doğal olarak bilmek ister. Bu cümleye ‘bilinmek’ kelimesini de eklemek istiyorum. Her bilinç doğal olarak bilmek ve bilinmek ister. Çünkü insan için bilmek ne denli güçlü bir arzuysa bilinmek de bir o kadar, hatta belki de daha güçlü bir arzudur. Kutsal, merhametli babamız; “Ben gizli bir hazineydim, bilinmek istedim” diyerek, bilinme arzumuzun en muhteşem tarifini, aynı zamanda da dayanağını verdi bize. Bu muhteşem cümle güzel bir anlaşma aslında. Zihnimiz kurnaz… Ben seni tanıyacağım, sen de beni tanıyacaksın…

Her koşulda görülmek, duyulmak ve bilinmek arzusunun karşılandığı bir anlaşma. Fakat insanın babasıyla yaptığı anlaşma bir süredir miadını doldurmuş görünüyor.

Şimdi insan, paramparça olmuş levhanın parçalarını toplamaya çalışıyor; yeni bir anlaşma için. Çünkü gerçeğin ta kendisi olan doğa, insanı görmüyor. Acısını duymuyor, neşesi ilgilendirmiyor onu. Kendi çığlığı çınlıyor insanın kulaklarında.

Decadence kavramı Türkçede; ‘çöküş’, ‘yozlaşma’ ve ‘çürüme’ gibi terimlerle karşılanıyor. Günlük hayatta da sık sık kulağımıza değen; toplumun yozlaştığı, kişilerin toplumsal değerleri yitirdiğine yönelik söylemlerle, aslında hem toplumsal hem de bireysel olarak hayatın tam ortasında kendisini gösteren bir kavram. Decadece, düşünce tarihinin en sivri düşünürlerinden Nietzsche’nin de felsefesinin anahtar kavramlarından biri. Nietzsche’ye göre decadence kavramı, en temel anlamıyla yaşam değerinin yozlaşmasını ifade ediyor. Nietzsche bu kavramla kişinin istencinin zayıflamasını, yaşamı sürdürme ve isteme gücünün tükenişini vurgular. Nietzsche’nin ifadeleriyle decadence: “Bir canlıya, bir türe, bir bireye, içgüdülerini yitirmişse, kendisine zararlı olanı seçiyor, yeğliyorsa, yozlaşmış derim.” Böyle bir yozlaşma insanın doğal duygulanımlarının temelden sarsılışını ifade eder. Fakat Nietzsche’ye göre bu yozlaşma olağanüstü bir durum değil kabul edilmesi gereken trajik bir gerçektir. Hatta bir yanıyla yaşamın gelişimine katkı sağlamaktadır (Gİ, s.46).

Nietzsche’ye göre decadence; “Varsayılan nedenleri sonuçlandırır. Bu anlayış, ahlâk problemlerinin perspektifini tamamen değiştirir.” Bu ifadeler decadence kavramının temel niteliğini açıklar. Nietzsche’ye göre yaşamın yozlaşma nedeni olarak gösterilen bütün kötülükler, aslında yalnızca birer sonuçtur. Bu sonuçlara yönelik yürütülen hiçbir çaba yozlaşmayı engellemeye yetmeyecektir. Nietzsche'ye göre böylesi bir çaba gereksizdir. Ona göre yozlaşmaya karşı yürütülecek en makul eylem, henüz ulaşamadığı yerlere bulaşmasını engellemek olacaktır.

Nietzsche, decadence’ın dört belirleyici özelliğini verir. Nietzsche’ye göre, yozlaşmanın herhangi bir çözümü yoktur, bunu bulduğuna inanan kişi aslında çöküşü hızlandıran yolu seçmiştir. İkinci durum da kişi, istencinin parçalanmış oluşu ve olaylar karşısındaki aşırı duyarlığı neticesinde abartı derecesinde bir merhamet duygusu geliştirerek, zayıflığın ahlâkını meydana getirir. Üçüncü durumdaysa, kişi neden ile etkiyi birbirinden ayırt edemez. Ve bu sebeple çöküntünün sonuçlarını nedenler olarak algılar. Son olarak kişi, yaşamdaki acılardan kurtulabileceğine yönelik bir düşünce geliştirir ve bilinçsizliğin değer olduğu bir durumu ortaya çıkartır. Nietzsche’ye göre bu özellikler, decadence kişi özellikleridir. Buna göre decadence kişi kalkıştığı her eylemde başarısızlığa uğrayacaktır. Nietzsche bu kişiye hiçbir şey yapmamayı önerir (Gİ, s.49-50).

Sen çürümeye devam et, ben seni yok sayarım

Ben seni yok sayarım, sen çürümeye devam et

Devlet Bahçeli’nin Öcalan çağrısı, Ekrem İmamoğlu’nun tutuklanması ve PKK’nın kendini feshettiğine dair açıklama… Türk halkı, kendi kaderine doğrudan etki eden böylesine büyük olayları parçalara bölüp sindirme talihinden yoksun. Sanki durursa ölecek olan birisi gibi mütemadiyen koşu halinde. Durmak, anlamak, karar vermek büyük bir lüks. Başına gelene “Neden?” diye soramazsın. Yasak!

Ülkemizde, felaket senaryoları kimseyi korkutmuyor. Çünkü yaşıyoruz.

Yaşıyoruz yaşamasına fakat, ülkenin bir kesimi cennet ülke Türkiye’de yaşarken geri kalan büyük bir çoğunluk, sorumsuzlar ülkesi olan Türkiye’de yaşıyor.

Cennet ülke Türkiye’de ekonomik kriz yok. Depremler etkilemiyor onları. Bahçelerinde asayiş berkemal.

Üzerinde sabahlığıyla, kahvesini yudumlayıp, gazetesini okuyor. Evi çocukların neşeli adımları doldurmuş, birazdan karısı seslenecek: Hadi kahvaltıya! —Eğer isterseniz kahvaltıyı birlikte hazırlamış olsunlar fark etmez— Yerinden kalkıp, temiz bir hava almak için balkona yöneliyor. Bahçe mevsime hazırlanıyor, güneş ışıkları saçılıp dağılıyor suyun üzerinde. Derken rüzgarın taşıdığı sayısız kokunun içinden bir tanesi değiyor burnuna. Dikkatlice kokluyor kokluyor… Bu koku ürpertiyor onu. Hızla içeri girip kapıyı, pencereyi kapatıyor. Kahramanımız diri aklı ve keskin zekâsıyla hemen anlıyor olanı; büyük yeşil bir kurbağa doğmuş olmalı… Acaba ne zaman sıçrayacak?

“bir kurbağa zıplıyor yaşamamızdan

her gün zıplıyor, her gün eksiliyor, her gün

Yaşamak istiyoruz… Hep daha çok yaşamak.

Polonyalı yönetmen Krzysztof Kieślowski’nin 1980 yılında çektiği Yüzlerle Konuşmak (Gadajace Glowy) adında kısa bir belgesel filmi var. Gözlerini dünyaya yeni açmış bir bebekten yüz yaşındaki bir kadına kadar çeşitli insanlara iki basit soru yöneltiyor: Sen kimsin? Ne istiyorsun? Sorulara en son yanıt veren yüz yaşındaki kadın, “yaşamak, daha çok yaşamak” diye cevap veriyor. İnsanın bu isteğini anlamak bir yönüyle mümkün. Fakat doğa bu talebimiz ve bu yöndeki başarımızdan hiç memnun değil. Tıp ve mühendislik alanındaki ilerlemelerle 1900 yılında 31 yıl olan ortalama ömür, 2018 yılında 72 yıl olarak hesaplandı. Kabaca 100 yılda iki katından fazla bir artış görülüyor. Ve net bir şekilde söyleyebilirim ki doğa bu durumdan rahatsız.

Çevre sorunları her geçen gün büyüyor ve yeni sorunlar ekleniyor. Küresel ısınma, denizlerdeki kirlilik, kuraklık, su kaynaklarının azalması, mikroplastikler, çöp sorunu…

23 Nisan Çarşamba günü İstanbul’da 6.2 büyüklüğünde bir deprem meydana geldi. Ardından bir çok “uzman” açıklama yapma yarışına girdi. Eğer bu kişiler arasından “büyük bir deprem olmayacak” diyen birisine inandıysanız; celladınıza gülümseyin de şöyle son son güzel bir fotoğrafınız olsun. Çünkü Marmara’da büyük bir deprem olacak. İnanın bunu bilmek için deprem uzmanı olmaya gerek yok. Yalnızca tarihî kayıtlara bakmak yeterli.

Marmara Bölgesi’nde 358 yılından 1999 yılına kadar 30’a yakın, yıkıma sebep olan deprem olmuş. Bunların içerisinden yalnızca en dikkat çekici olanları aldım buraya.

Marmara Bölgesi’ne ilişkin tarihî kayılarda karşımıza ilk çıkan depremlerden biri 24 Ağustos 358 yılına ait. Bu depremde Doğu Roma İmparatorluğu’nun Bitinya eyaletinin merkezi Nikomedia yani İzmit tam anlamıyla yerle bir olmuş.

“Umutsuzluğumuz insan kalmak içindi” Yağmurun altında, Melih Cevdet Anday

“Gerçekten ne istediğimi biliyor musun? Hepinizin canı cehenneme! Ben huzur istiyorum. Beni rahatsız etmemeleri için tüm dünyayı üç kuruşa satarım. Bana ‘Çay mı içmek istersin yoksa dünyanın batmasını mı?’ diye sorsalar, ‘Dünya batsın, yeter ki ben her zaman çayımı içeyim’ derim. Yeraltından Notlar, Fyodor Mihayloviç Dostoyevski

Bu sözlerin sahibi Fyodor Mihayloviç Dostoyevski umudun insanıydı. Fakat hiç şüphesiz gençlik dönemlerindeki umut değil bu. 19 yüzyılın en büyüleyici fikri olan hümanizmin Rusya’daki en dikkat çeken sözcüsü Vissarion Belinski’ydi. Dostoyevski’de gençlik dönemlerinin öğretmeni olan Belisnki’nin hümanist düşüncelerini paylaşıyordu. Yazdığı ilk büyük romanı İnsancıklar bu toplumcu fikirlerle yazılmıştı. İnsancıkların iyi kalpli Makar Devuşkin’i Dostoyevski’yi heyecanlandırıyor, duygularını yüceltiyordu. En ezilmiş, en aşağılanmış insanın, yine de insan olduğunu görmek ve edebi kariyerini bu düşünceler üzerine inşa etmek, feodal dünya için oldukça devrimci bir yaklaşımdı. “En ezilmiş, en aşağılanmış kişinin bile insan olduğunu, ona kardeş dendiğini görmek insanın yüreğine işliyor.” İşte bu cümleler Dostoyevski’nin edebi kariyerinin başlangıcını ifade ediyor. * İdeallerle coşan sarsılmaz bir yürek! Sanırım trajik bir hayatın kusursuz başlangıcı için gerekli olan elma budur: Kırmızı, parlak, göz alıcı…

Marmara Denizi maalesef kendisini örümcek ağları gibi saran müsilaj ile yine gündemde. Böylesi bir doğa felaketi bile ülkemizdeki siyaset canavarının öğünü olmaktan kurtulamıyor.

Tahir Büyükakın, geçtiğimiz gün gerçekleştirilen AK Parti Kadın Kolları Kongresi’nde Marmara Denizi’ndeki müsilaj sorununun, arıtma tesisleri yapıldığı takdirde 5 yıl içerisinde çözülebileceğini söyledi. Bu açıklama kesinlikle umut verici ama ne kadar gerçeği yansıtıyor?

Müsilaj konusu yeniden gündeme gelse de aslında yeni bir sorun değil. Recep Tayyip Erdoğan 2021 yılında “Nasıl Haliç'i tertemiz yaptıysak, Haliç'te denize girilir hale getirdiysek, orada balık tutar hale getirdiysek inşallah bu müsilaj belasından da kısa zamanda Marmara'mızı, İstanbul'umuzu temizleyeceğiz”* şeklinde açıklamalarda bulunmuştu.

“Üzerimde yıldızlı gök, içimde ahlâk yasası” demişti Königsbergli*. Bizde tüm hikâyeleri başlatan o yolculuğa çıkalım. İçimize dönelim. Bakalım orada ahlâk sütununu dikebileceğimiz bir kaide bulabilecek miyiz?

İdealist gelenek -ister ilahi olsun ister seküler- kendi sinir uçlarını dağlayıp, ideal ‘bir’ insan ve onun ideal yaşantısını bir terzi gibi biçme cüretini gösterdi ve gösteriyor da…

Sınırları çizilmiş davranış biçimleri üzerinden değerler üretiliyor ve değerlere uygunluğu bakımından da değerli insan portresi çiziliyor.

Gündemimiz, ülkenin yüzde 20’lik kesimini ilgilendirmeyen asgari ücret. Zaten başka seçeneğimiz de yok.

Gazetelerde, televizyon kanallarında, beklenen sıralarda, otobüslerde yani her yerde bu konuşuluyor.

Komisyon toplanıyor dağılıyor, tekrar toplanıyor… Bakan açıklama yapıyor, sendika başkanları konuşuyor, taslaklar hazırlanıyor… Tahminler, teklifler açık artırmalardan farksız; var mı artıran?

Soner Soysal’ın Nietzsche: Perspektivizm, Güç İstenci, Doğruluk adıyla yayımladığı çalışma, Friedrich Nietzsche felsefesi söz konusu olduğunda popüler tartışmaların gölgesinde kalan bilgi ve doğruluk kavramlarına odaklanıyor.

Nietzsche’ye ilişkin geleneksel yorum ile analitikçi yorum arasında gittikçe derinleşen tartışmaları da çalışmanın bünyesine katan Soysal, Martin Heidegger, John Richardson ve Maudemarie Clark’ın Nietzsche yorumlarını da araştırma sürecine dahil ederek çalışmasına derinlik kazandırıyor.

Nietzsche felsefesi, gerek ortaya attığı kavramlardan gerekse kullandığı dilden dolayı oldukça yoğun tartışmalarla çevrelenmiştir.Bilgi ve doğruluk kavramları hakkında da birbirinden oldukça farklı görüşler kendisini göstermektedir. Nietzsche uzmanları arasındaki ayrım, Nietzsche’nin bilgi ve doğruluk kavramları söz konusu olduğunda daha da derinleşmektedir.

-Tanrım, en masumumuzdun sen bizim, bağışlanmayı bekleme.

Hey, 21. yüzyıl! Altın gibi bir kalbin var. İyisin. Duyarlısın. Çok yollar yürüdün çok ilerledin. Evet, çoktan yıkıldı Ur kenti, birbir düştü ortaçağın o rutubetli, soğuk kaleleri. Derebeyler, krallar, din adamları… kalmadı hiçbiri. Senin ülkün; bilim, özgürlük, demokrasi, insan hakları evrensel beyannamesi…

Ama bir noksanlık var. Seziyorsun sen de. Sanki üşüyor gibisin. Isınmak için koşuşturuyorsun öteye beriye. Burç yorumları, yoga seansları, antidepresanlar…

“En sessiz sözcüklerdir fırtınayı getiren. Güvercin adımlarıyla gelen düşünceler yönlendirir dünyayı.”

Friedrich Nietzsche, Ecco Homo

Tüm sloganların, sert atılan adımların, ayartıcı görüntülerin ardında bir dünya işliyor. Çıkan ses kulaklara ulaşıyor ulaşmasına fakat durup dinlemeye kim cesaret edebilir? Tanburları hızla döndüren, akrebi ve yelkovanı gezdiren o mekanik çarkları kast etmiyorum. Tüm ideallerin ötesinde bozuk güzelliğiyle, kahkahasıyla; geceyi ve sabahı, kırları ve kentleri, sarhoşluğu ve duyarlığı fısıldayan bir ses bu. “Şarkıyı duymayanlar dans edenleri deli sanıyor” diyor Nietzsche. Dionysos’un şarkısı bu. Yaşamaktan başka bir derdi yok.