Bir Şehrin Tanıklığı: Olbia’dan İzmit’e

Olbia, Astakos, Nicomedia, İznikmid, İzmid ve İzmit…

Her birimizin bir şekilde zihninden geçen kelimeler bir şehrin tarihi için neler ifade edebilir? Bir şehrin geçmişte taşımakta olduğu isimler onun tarihine dair bizlere neler anlatır? İsimler yalnızca kelimelerden ibaret değildir. Her biri ait olduğu dönemin siyasi, kültürel ve toplumsal hafızasını içerisinde barındırır. Bir şehrin adı değiştikçe kimi zaman egemenlikler, kimlikler ve şehirde yaşayanların hikâyeleri değişmektedir.

Tarih geniş ve çok katmanlı bir kavram. Kimi zaman sorguladığımız kimi zaman verdiği kuvvet ile güç bulduğumuz kimi zaman kavga ettiğimiz kimi zaman kabullendiğimiz… Belki de en mühim olan her zaman tanıklık ettiğimiz, insanın ve mekânın sessiz ama güçlü tanığıdır.

Bir şehirde doğmak, bir şehirde büyümek ya da bir şehirde herhangi bir zaman diliminde var olmak… Tüm bunlar bizi farkında olmadan o şehrin hafızasına dâhil eder. Peki yaşadığımız şehirlere eşlik ederken bu şehirlerin geçmişleri hakkında ne kadar bilgiye sahibiz? Şüphesiz tarihsizlik en büyük talihsizliktir. Kocaeli de yaşayan insanlar olarak yaşadığımız topraklar tarihe yakından tanıklık etmiş talihli topraklar. Ancak bu talihin kaçımız farkındayız? Maalesef yaşanmışlıklarla dolu güçlü tarihi bağlara sahip bu şehir hak ettiği değeri görememekte. Roma’dan Bizans’a, Bizans’tan Osmanlı’ya, Osmanlıdan Cumhuriyet’e… Dünya üzerinde kurulmuş en mühim devletlere, şehirlere ve başkentlere ev sahipliği yapan bu toprakların tarihi izleri unutulmamalıdır. Seyyahların deyimi ile “Kralların ve İmparatorların kenti” olan bu şehrin tarihine beraber bakalım.

Antik Çağlardan itibaren önemli yerleşimlere ev sahipliği yapan bu coğrafya yalnızca bir geçiş güzergâhı değil aynı zamanda siyasi, askeri ve ticari olarak bir merkez olmuştur. Yazımızın başında sıraladığımız Olbia, Astakos, Nicomedia, İznikmid ve İzmit isimleri bir şehrin tarihsel sürekliliğini anlamak açısından önemli bilgiler sunmaktadır. Olbia’dan İzmit’e uzanan bu isimler aslında ortak bir tarihin farklı duraklarıdır. “Mutlu, bereketli ve zengin” anlamlarını taşıyan Olbia, deniz ile kurduğu bağ sayesinde adını alan ve yıllar boyunca bir liman kenti olma özelliğinin hakkını veren Astakos, krallığın gücünü simgeleyen, hükümdarın siyasi meşruiyetini mekân üzerinden pekiştirme arzusunu açıkça yansıtan Nicomedia ve Türkçe’nin halk diline uzanan bağı ile şekillenen İznikmid…

Tarihçiliğin önemli isimlerinden Strabon’un “Coğrafya” adlı eserinde “Nikomedeia” şeklinde anılan şehrin adı birçok kaynakta farklı şekillerde karşılık bulmuş Türkçe kaynaklarda ise genel olarak İznikmid biçiminde yer almıştır. XIX. Yüzyılın ortalarına doğru İzmid, XX. Yüzyılın başlarında günümüzde olduğu gibi İzmit şeklinde kullanılmaya başlanmıştır. Osmanlı Devleti döneminde Akça Koca Bey tarafından fethedilen şehir Cumhuriyet döneminde Akça Koca’nın yurdu anlamına gelen “Kocaeli” adını almıştır. Böylelikle tarihi dokuları koruyan ve Akça Koca Bey’in mirasını bizlere ulaştıran haliyle günümüze kadar ulaşmıştır.

Ezcümle aynı coğrafya üzerinde yıllar içerisinde değişen şehir isimleri bir kronoloji listesinden öte medeniyetler geçişinin özetini yansıtmaktadır. Olbia, Astakos, Nicomedia, İznikmid, İzmit… Her bir isim farklı bir medeniyetin farklı bir dünya görüşünün izlerini taşımaktadır. Coğrafya aynıdır, liman aynıdır değişen insanın o mekâna yüklediği anlamdır. Gayretimiz insanın mekâna yüklediği anlamları ve tarihsel bağları sizlere ulaştırmaktır. Böylesine kıymetli tarihi geçmişe sahip bir şehirde konuşulacak, yazılacak ve öğrenilecek oldukça fazla nice hatıra ve gün yüzüne çıkmayı bekleyen kültürel bağlar vardır. Hak ettiği tarihi değeri göremeyen tarihi şehirde belki bir gün akla gelen ilk şey sanayinin çok daha ötesinde tarihi mekânlar, kültürel değerler olabilir. Tüm bu serzenişlerimizin yanında bu şehirde tarihsel bağlara sahip çıkma gayretini kendisine vazife edinmiş kişiler ve kurumlar olduğunu bilmek umut verici.

Sanayinin başkenti olarak bilinen bu şehri tarihi ve kültürel mirasıyla anılması mümkündür. Yeter ki geçmiş ile bugün arasında gerçekçi bir bağ kurulabilsin.